Ukurasa huu wa utamaduni wa siri umefungwa kwa sasa na msimamizi wa mfumo.
Tafadhali wasiliana na admin ili kuomba ruhusa ya kuutazama.
Rudi Home
Taarifa: Maudhui haya ni siri ya mila za jadi. Tafadhali usichukue screenshot, usirekodi, wala kusambaza bila ruhusa ya jamii husika.
Historia za siri · Mila za Kibembe / Babondo
Uchoraji na hadithi za utamaduni wa Mbembe–Babondo: uongozi wa Mwami, Lutende, Lusasa, Lubunga, mitishamba, soko, na mahali pa Namobi. Chini ni maelezo ya kina kwa ajili ya kumbukumbu na elimu.
Hii ndiyo nyumba kuu ya uongozi.
Kazi: Ni makazi ya Mwami na mahali ambapo mambo ya utawala wa kila siku yanapangwa.
Siri: Ndani ya M'mbalu kuna chumba cha siri (Ilimba) ambacho ni Namwami na Mwami pekee wanaoweza kuingia kwa ajili ya usafishaji wa kiroho.
Kama tulivyojadili, Lutende ni eneo takatifu (nyumba ya roho).
Kazi: Hutumika kwa matambiko ya siri yanayohusu usalama wa nchi na mawasiliano na mababu.
Ulinzi: Lutende inalindwa na «nguvu ya neno» na miiko mikali; mtu wa kawaida akisogelea anaweza kupata laana.
Hii ni «nyumba ya sheria» au uwanja wa mikutano.
Kazi: Ni mahali pa kutoa haki, kuamua migogoro, na kutangaza sheria mpya.
Umuhimu: Lubunga inahakikisha kuwa kila mwanakijiji anasikilizwa na anajua kinachoendelea katika ufalme.
Hii ni nyumba inayosimamiwa na M'mumbwa au waganga wa kifalme.
Kazi: Ni maabara ya asili ambapo Dwata (dawa za kinga) na mitishamba ya kutibu magonjwa huchanganywa.
Siri: Ni hapa ambapo mkaa wa miti takatifu na sehemu za wanyama pori huhifadhiwa.
Hii ni kama kambi au kituo cha askari wa Mwami (Wabilo).
Kazi: Ni mahali ambapo vijana hufundishwa ujasiri, mbinu za vita, na nidhamu ya kulinda kijiji.
Mafunzo: Hapa ndipo wanapopewa «kinga ya mwili» kabla ya kwenda doria.
Ingawa ni sehemu ya biashara, katika asili ya Kibondo, soko pia ni «nyumba ya habari».
Kazi: Ni kituo cha kubadilishana taarifa na kuimarisha undugu kati ya koo mbalimbali.
Hii ni nyumba maalumu ya wanawake.
Kazi: Inatumika kwa ajili ya malezi, ukuzaji wa wasichana (unyago wa asili), na huduma za uzazi zinazosimamiwa na Namobi.
Baomba (umoja: Momba) ni kundi la watu ambao ni Waimbaji wa Kifalme na Wasimuliaji wa Historia.
Kazi yao: Hawa si waimbaji wa kawaida wa burudani. Baomba hutumia nyimbo zao:
Fumbo lao: Wanaitwa «Sauti ya Mababu». Inaaminika kuwa mchawi hawezi kustahimili nyimbo za Baomba ikiwa zinaimbwa kwa ajili ya kutakasa kijiji.
Katika kijiji cha Babondo, hawa watu wanafanya kazi kwa ushirikiano:
Wakati Namobi anapokea mtoto mpya kijijini, Baomba huimba nyimbo za kumkaribisha mtoto huyo katika ukoo na kumtaja majina ya mababu zake ili roho yake itambuliwe.
Wote wawili wanalinda Utambulisho (Identity) wa Mmbembe. Namobi analinda mwili (uzazi), na Baomba analinda roho (historia na sifa).
Hatua hizi zinaeleza mchakato wa ndani wa kuchaguliwa, kutakaswa, na kutambulishwa kwa Mwami mpya katika kijiji cha Babondo.
Mwami hachaguliwi kwa kampeni; huchaguliwa na baraza la wazee wa siri (Wagula) na Namobi.
Mara nyingi mgombea hajui kama amechaguliwa. “Anatekwa” ghafla na kupelekwa katika eneo la siri (Ihanga) au nyumba ya matambiko.
Hapa ndipo anapoanza kutenganishwa na maisha ya kiraia. Hawezi tena kulala au kula kama mtu wa kawaida.
Mwami mtarajiwa anakaa mafichoni kwa muda (inaweza kuwa siku kadhaa au wiki).
Jukumu la Namobi: Anamfundisha miiko mikuu ya ukoo na siri za mababu.
Jukumu la Namwami: Anaanza kumzoesha Mwami taratibu za kula kwa siri na kumlinda kiroho. Hapa ndipo anaanza kupewa vile vyakula vya kirituali (uji wa kienyeji na dawa).
Baomba: Wanaanza kuimba nyimbo za kumsifu masaa 24 ili “kumfuta” kumbukumbu za kuitwa jina lake la zamani na kumpa roho mpya.
Hii ndiyo hatua muhimu zaidi ya kisheria na kiroho.
Mwami anapelekwa mahali palipofukiwa kile “Chungwa” au “Pembe” ya siri.
Namwami anamshika mkono na kumfanya akanyage juu ya udongo huo uliolindwa. Kitendo hiki kinaitwa “Kukanyaga Kiti.”
Wakati huu, M'mumbwa anapuliza pembe au kupiga ngoma maalum kuashiria kuwa kiti cha enzi kimepata “mwenyeji” mpya.
Mwami haruhusiwi kujivika mwenyewe.
Namobi na Namwami humvisha mavazi ya kifalme (ngozi ya chui, shanga maalum, na kofia ya kitembe).
Anapewa fimbo ya uongozi (Mulonge) na mkuki wa amani.
Baomba wanapaza sauti za shangwe za kirituali, wakitangaza kuwa “Mwami amezaliwa upya.”
Baada ya kukamilisha matambiko ya ndani, Mwami anatoka nje kuonana na watu kwa mara ya kwanza kama mfalme.
Hata hivyo, haruhusiwi kuongea na raia moja kwa moja; anaongea kupitia msemaji wake maalum.
Hapa ndipo ile miiko ya kutoonekana akila inaanza kufanya kazi rasmi. Kuanzia sekunde hiyo, raia hawaruhusiwi tena kumuona Mwami akifanya vitendo vya “kibinadamu” (kula, kunywa, au kuonyesha udhaifu).
Hapa kuna ufafanuzi wa kina kuhusu baraza la siri la Wagula, tofauti kati ya Ihanga na Lutende, na siri ya urithishaji wa mamlaka ya Mwami.
Wagula si wazee wa kawaida wa kijiji; ni baraza la siri la “Wapika Mwami.”
Kazi yao: Ndio wanaojua siri za ukoo, mahali pa siri pa mazishi, na ndio wanaomchagua Mwami mpya kupitia uaguzi.
Uhusiano na Namwami: Wagula wanafanya kazi kwa karibu na Namobi na Namwami. Wakati Namwami analinda Mwami ndani ya nyumba, Wagula wanalinda itifaki na sheria za kitembe nje ya nyumba.
Hapa kuna mkanganyiko ambao watu wengi wa nje wanaupata, lakini kiutamaduni kuna utofauti mkubwa.
Ihanga (Eneo la Kutawazia/Maficho): Hapa ni mahali pa uzima. Mwami anapochaguliwa, anapelekwa Ihanga kwa ajili ya maficho na mafunzo ya kirituali kabla ya kutokeza hadharani. Ni eneo lililotengwa (sanctuary) ambako Namwami na Namobi wanampa Mwami zile “dawa za mamlaka.” Ni hapa ambapo kiti cha enzi na lile “Chungwa/Pembe” huwekwa wakati wa sherehe. Ihanga ni mahali pa siri penye ulinzi mkali wa kiroho ambapo raia hawaruhusiwi kukanyaga.
Lutende (Msitu wa Mazishi/Makaburi ya Kifalme): Hapa ni mahali pa kifo na mababu. Lutende ni msitu mtakatifu (Sacred Grove) ambako miili ya wa-Mwami inazikwa. Ni eneo la kutisha (taboo area). Hakuna mtu anayeruhusiwa kuingia Lutende isipokuwa Wagula na labda M’mumbwa wakati wa mazishi au matambiko makubwa ya nchi. Inaaminika kuwa Lutende ndipo roho za wa-Mwami waliopita zinapoishi na kulinda ufalme.
Hapa ndipo siri ya “Ulipaji wa Nguvu” ilipo.
Mwili: Mwili mkuu wa Mwami unazikwa Lutende kwa siri kubwa usiku wa manane.
Viungo Maalum (Kucha, Nywele, n.k.): Mara nyingi hivi havizikwi Lutende. Badala yake, vinachukuliwa na Namwami au Wagula na kupelekwa Ihanga au kufukiwa chini ya kiti cha enzi (ndani ya lile Chungwa/Pembe).
Sababu: Lengo ni kwamba mwili upumzike na mababu kule Lutende, lakini “nguvu” na “mamlaka” (authority) vibaki Ihanga ili Mwami anayekuja aweze kuvirithi.
Mara nyingi Ihanga huonekana kama nyumba ya kienyeji iliyojengwa kwa ufundi wa pekee, au eneo la msitu mdogo lililozungukwa na miti maalum ya kitambiko (kama mipingo au miti isiyokauka).
Ndani yake kuna giza la kikirithi, na harufu ya udi, moshi wa dawa, na kafara za kifalme.
Kwa kifupi: Ihanga ni chuo cha ufalme na chanzo cha nguvu, wakati Lutende ni nyumba ya milele ya miili ya wafalme.
Katika mila za Babondo, kuna utofauti kati ya kijana askari wa kawaida na kijana anayepitia Unyago wa Kifalme (Initiation).
Siyo kila kijana wa kijiji au kila askari wa Lusasa anaruhusiwa kuingia Lutende.
Vijana wa Lusasa (Askari): Hawa hufundishwa ujasiri wa mapambano, nguvu, na mbinu za kulinda mipaka. Mafunzo yao ni ya «nje».
Vijana Wateule (Warithi/Wagula wa baadaye): Hawa ndio wanaopelekwa Lutende. Hawa ni vijana wachache sana waliochaguliwa kwa ajili ya kuja kuwa washauri wa Mwami au washika siri wa Namwami. Kwao, Lutende ni «shule ya roho».
Maelezo kuhusu Baomba na nyimbo za kuitana ni sahihi kabisa.
Kibembe cha Kale: Hii ni lugha ya kitambiko (Kimbembe kya Kilombelombe). Maneno yake yana «uzito» ambao unaaminika kutingisha ulimwengu wa roho.
Ngoma ya Kimba: Ni kweli. Ngoma hii haipigwi kwa ajili ya furaha; inapigwa ili «kufungua mlango» kati ya walio hai na waliokufa. Mdundo wake unaitwa mdundo wa uvumilivu.
Hapa ndipo unapoona nguvu ya mwanamke katika ufalme wa Babondo. Namobi anapotoa sauti ya ndege, anafanya kile kinachoitwa «Kutawaza Anga». Ni ishara kuwa walinzi wa kiroho (ndege wa usiku/mizimu) wamekubali kumlinda kijana huyo. Inaaminika kuwa sauti hiyo inampa kijana uwezo wa «Kuona Gizani» (Intuition)—uwezo wa kuhisi adui kabla hajamuona.
Hii ni siri nzito zaidi. Kijana anapopewa jina la siri ndani ya Lutende, jina hilo linakuwa ndiyo «Kifunguo» chake. Ikiwa mchawi atajaribu kumloga kwa kutumia jina lake la kawaida la mtaani (kama Hej), uchawi huo hautampata kwa sababu «roho» yake imesajiliwa Lutende kwa jina lingine ambalo mchawi halijui.
Katika maeneo ya Wabembe (Mmbondo), kumekuwa na maelewano ya kipekee (sinerjia) kati ya Ubwami (mamlaka ya asili) na Dini (Ukristo na Uislamu). Hawaoni kama ni vitu vinavyopingana, bali ni nguzo mbili zinazolinda jamii.
Wakati wa sherehe za hadhara za Mwami (kama vile kuanza kwa msimu wa kilimo au sherehe za kitaifa):
Hii inaonyesha kuwa Mwami anakubalika na Mungu wa mbinguni na Mababu wa ardhini.
Mara nyingi, Mwami wa sasa anakuwa ni muumini wa dini fulani.
Anaweza kwenda kanisani Jumapili na kukaa mbele kabisa kama kiongozi.
Heshima ya Kanisa: Kanisa linatambua kuwa Mwami ni "Mpakwa mafuta" wa kijamii. Hata hivyo, Mwami anapokuwa kanisani, anafuata itifaki ya kanisa, na anaporudi ikuluni, anarudi kwenye itifaki ya Abeca na Namwami.
Viongozi wa dini na Wagula (wazee wa siri) mara nyingi hukaa pamoja kutatua migogoro mikubwa.
Ikiwa kuna tatizo la ardhi au ugomvi wa ukoo, wanatumia Biblia/Kurani na Sheria za Kitembe (Mila) kupata suluhu.
Wanaamini kuwa "haki" haina dini; haki ni asili ya Mungu.
Hapa ndipo palipo na usiri zaidi:
Namwami na Baomba mara nyingi hawajionyeshi sana kwenye shughuli za dini za kisasa wakiwa na vazi lao la kitembe. Wanabaki kuwa "moyo wa siri" wa ikulu.
Hata hivyo, wengi wao ni wanachama wa vyama vya kina mama kanisani (kama Legio Maria au vikundi vya akina mama wa Kiislamu), wakitenganisha maisha yao ya kirituali ya ikulu na maisha ya kijamii ya kiroho.
Mvutano hutokea tu pale ambapo:
Lakini kwa ujumla, Wabembe wamepata njia ya "kubatiza" asili yao. Wanachukulia Abeca kama walinzi wa amani waliopewa mamlaka na Mungu.
Kwa ufupi: Kwa Mmbondo, Biblia ni dira ya mbinguni, na Ubwami ni nanga ya ardhini. Zote ni muhimu ili jahazi la jamii lisiende mrama.
| Kipengele | Lusasa (Askari) | Lutende (Wateule / Siri) |
|---|---|---|
| Lengo | Ujasiri wa Mwili na Vita | Ujasiri wa Roho na Siri |
| Mwalimu | Mashujaa wa Vita (Wabilo) | Namwami, Namobi, na Wagula |
| Silaha | Mkuki, Ngao, na Dwata | Neno, Nyimbo, na Jina la Siri |
| Kipindi | Mara kwa mara (Doria) | Mara moja (Unyago wa Maisha) |
Ni kweli kuwa vijana wanaandaliwa Lutende, lakini si vijana wote. Lutende ni kwa ajili ya kutengeneza Viongozi na Walinzi wa Siri. Lusasa ni kwa ajili ya kutengeneza Walinzi wa Ardhi.